Monday, 13 March 2023

REV. GADASING M MARAK KAN∙DIKGIPA ITIHAS

 

REV. GADASING M MARAK KAN∙DIKGIPA ITIHAS

Rev. Gadasing M. Marakni gimin nambate u∙igiparangde, Krima VI aro Boldamgre Mondolini manderangan ong∙gen. Chinga uni gimin name u∙ijaoba, uko Krima IX, Mouza No. III aro Teksragre Mondoliba gualnade man∙jawa. Uan. Mouza No.III, da∙ode Krima No.IX aro unoni ong∙katanggipa Krima No. XIV jolona ABDK-ni procharok ong∙e watatchengako man∙gipa ong∙a. Ua, diltugipa buring a∙jangchi, matchadam-mongmadamko minggija wenaha aro uni kam ka∙ani adita bilsini ja∙mano, Krima IX-o Kristoo bebera∙giparang ong∙katrikrikbae, mondolirangba bang∙rorobaaha. Chingni Teksragre Mondolikoba uan, 1973 bilsini February 1 tariko songe on∙eaha.

Atchiani

Rev. Gadasinghni pagipa, saksa mingsinggipa reverend, Rev. Tokan M. Sangma aro ma∙gipaara Narang M Marak ong∙a. Ua, 1916 bilsini September 30 tariko, Boldamgre Mondolini  Gandigre  song ba Bipeko, atchiaha. Uni pagipa, Rev. Tokan M. Sangma an∙tangan Isolni mondolio rake kam ka∙gipa ong∙ani gimin depanteko rake kam ka∙anikon nangnikgipa ong∙achim. Uni giminsa ua depante atchiahaon, “Angni ja∙man-ja∙wilo, Gada gita chilkan mongma gita gatkan,” ine Gadasingh mingaha ine, Krima VI-ni Executive Secretary gitcham, Rev. Ijona A. Sangmani serikanio talata. Pagipani miksonga gitan ua, Isolni a∙bao ru∙uta bilsina rakbee kamko ka∙angaha.

Poraiani

Rev. Gadasingh Marak, 1920 bilsioni 1923 bilsiona Boldamgre L.P.Schoolo poraiaha. Uni ja∙mano poraidapangna skuoba, sambajolode chubata gadangni skul dongjae man∙ningjaha. 1934 Marcha 21 tariko, Turao Soba School ingipako Class VII-ona kuliaha. Uko knaahaon ua uano poraina chanchiaha. Ua,Turaona re∙bae, Tura Mission Schoolni Headmistress ong∙enggipa, Miss Ferm Marie Roldni noko donge poaraiaha. Poraimitingo ua, uni nokgipani paganrangko nirokan baksa kam ka∙roroe poraie, 1935 bilsio Class VII-ko passed ka∙aha. Unikoa ua, 1937 bilsio, Class VIII-o poraina Goalparachi re∙angaha, indiba ma∙a-paa tangka-paisana neng∙nikani gimin ua poraianiko dontonge songtangona re∙bapilaha. Ua bilsion pagipa saa bilonge sinasiaha. Ua sina skang depantena maikoba aganna am∙aha, indiba man∙jaha.

Pagipani Ku∙pattiani

Kosako janapgimin gita, pagipa sina skang depantena maikoba aganna am∙achim, indiba man∙jaha. Unigimin ua, lekkao indake seangaha, “Na∙a a∙gilsakni janggi tanganio aro an∙tangni skanio pangchaknabe, iarang dikdiksanasan ong∙aia. Indiba seng∙sote Isolni sengsoaniko nibo. Anga nang∙ko da∙alo bangbanggipa bakrao wate re∙angenga. Na∙a pilakna skang nokgimikni manderang baksa nangrimchengbo; unode sakgipin manderangkoba apsan nangrimaniko nikgen. Pil∙e, dukni aro sukni salo chanchie nibo, anga nang∙na mamingkoba donangna man∙ja, indiba anga pangnan nang∙ni tom∙tomaniko, nangrimaniko aro ka∙saaniko am∙a.” Uano pagipani ku∙pattianga gitan ua janggi tangangaha.

(Chugimikko Teksragre Mondolini Golden Jubilee Souveniro man∙gen )

TEKSRAGRE SONG ARO MONDOLINI KAN∙DIKGIPA ITIHAS

 

TEKSRAGRE SONG ARO MONDOLINI KAN∙DIKGIPA ITIHAS

                        Bluwin Ch. Sangma, Pastor, Teksragre Baptist Church

A∙chik A∙songo Teksragre minggipa songrang aditan donga, indiba iano senokgipa Anogre sambajol, Didram, Dirik aro Didak bisiko donggipa Teksragreko miksonge sea. Iano, ua songko maina Teksragre minga, sawarang songdong-a∙chachenga, uno maidakgipa gisik ra∙na kragipa biap-a∙damrang, abri-chirangrang donga uarangni gimin adita talata. Una agreba maikai Kristoni songnok sokbaaha, uarangkoba kan∙dike talata. Songni ong∙baani gimin mamingba see-tote dona dongjae, aganrtingaosa pangchakani gimin namedake tik ong∙sranga inede aganna man∙jawa. Una agreba saniba saniba agananirang dingtang dingtang ong∙na man∙aia. Mande gitchamrangde dongtokjani gimin, jeko da∙o dongenggiparang agana, uarango pangchakesan seaiaha.

Songko Teksragre Mingbaani

Teksragre ian, Anogre songoni Saliramchipak donga. Uan, A∙chik A∙songo a∙dok dal∙batgiparangoni damsa ong∙gen. Songgitchamo Rogiparang Bolma Bite Cha∙giparangni, wagam warongsigipa kni matram pigiparangni ku∙ritingchi aganritingani gitade, chengo Dura Ranggirako a∙ba cha∙gipa Teksra Minda Wal∙jrapa minggipa dongachim. Uasa biaptang a∙damtangko dongtonikjae, biap gital a∙dam dingdangko sandirorobae, da∙oni Teksragreona katbae, kosi songe a∙song tate, songa songdongchengaha chiga chiringchengaha. Teksra Minda Wal∙jrapani de-su∙drang jelbra-jelsuae, song damsa ong∙ahaon, ua biap ba songko Teksragre mingbaaha ine agana. Uamang chengo-chengonian, dingrak-kerakgipa aro bobil dingo-ginal rikoba amronga-cherongani gimin, uamangni songkode Grong-Gitchak ineba mingachim ine aganani donga.

Gittimrang

Teksragre song, A∙chik A∙songo dal∙batgipa songrangoni damsa ong∙a. Ian Salaramchipak Silsekgre aro Anogre, Salgrochipak Renchagre, Saliramchipak Manggakgre, Salgipengchipak Ditigre, Salgipeng-Saliramchipak Aigre sambao donga. Song aditan dal∙ani gimin gittimrangba aditan donga. Mitam gittimrangde, bilsi sokbaroro, gittimrangba dongbaroroaia. Adita mongsonggipa gittimrangko ka∙mao gita niangna:

Jakonggre

            Adita bilsini ja∙mano, A∙chik A∙songni dingtang dingtang biaprangchin, Chram Waknachile, Akgal Do∙bodoke maming mamingkon cha∙na man∙jachim. Unomiting uamang, ta∙skoko am∙oba nikja, mikjarengko tinnaba man∙ja ine agana. Mi dongjani gimin saoba saobarangde me∙bitchiko song∙e cha∙jok antamako rite ringjok ine agana. Mi dongjani giminan, uamang wa∙a ja∙tingoni ritimdobaenggipa wa∙a bi∙sakon mi dake cha∙aha. Ua somoio uamang, miko man∙jae, wa∙ako mi dake cha∙ahani giminsa, mini pal cha∙gipa wa∙a ba  miwa mingbaaha ine agana. Chasongrang dingtangroroe, gam∙atanirang dingtangroroe, da∙ode miwako me∙a inesa mingskaaha ine agana. Uandake, akgal-karap ong∙aniara Teksragre songoba ong∙aha. Unomiting uamangoni, mitam mitam manderang uamangni songdong-a∙chachenggipa biaponi salaramchipakko a∙ba o∙e, unon songdong-a∙chachengaha. Uno uamangni songdong-a∙chaon, pilakan kangal ong∙ani gimin, maming mal ba cha∙a-ringanikon donmanjachim. Saniba ang∙ke am∙e ra∙baoba, na∙tik am∙oba, mi∙wa den∙oba cha∙ue kattokaiachim. Saoba saniba mi∙wa den∙baako, me∙bitchi akbaako, antama kange donako saoba cha∙uangoba, ukoba sakgipinan cha∙uroroaiachim. Cha∙uange cha∙uange, bon∙chote cha∙ugipasa jekoba cha∙man-ringmanaiachim ine agana. Uamang saksa sakgipinni me∙su-samjak aro mal-gamrangko cha∙urongani gimin, uamangni donggipa biapko, Jak namgijagiparang ba cha∙una nalgiparangni song inani pal Jakgonggil ine minge minge, ja∙manode ua gittimko Jakgonggil Gittim ine mingbaaha; bilsi ru∙utani ja∙manode, uko Jakgonggil ine minggija, Jakonggre inesa mingskajok ine, me∙apa-chagitchamrang agana.

(Chu∙gimikko, Teksragre Mondoli Golden Jubilee-ni Souvenir-o man∙gen)


CHUBATAO HOJANA (Mati 21:1-17)--Palm Sundayna Tarigimin

 

CHUBATAO HOJANA (Mati 21:1-17)

            Bluwin Ch. Sangma

A∙gilsako chubatgipa a∙bride, A∙nilma Sko Dotdeng ba Mount Everestan ong∙a. Chibimarangoni bakrobatgipade Nile Chibimaan ong∙a aro an∙chingni A∙chik A∙songo chubatgipa a∙bride Nokrekan aro dal∙batgipa chibimade Simsang Chibimaan ong∙a. Indiba badia a∙brian onbatgipa, badia chibima ba chiringan chonbatgipa ba bakkandikbatgipa, ukode darangba u∙ijakon. Mandeni janggi tangani, kam ka∙ani, sea-jotani bewalrangoba chubatgipa ba climax-ona sokanirang donga. Ia on∙sogimin Sastroo, mande jinmani Jisuko rasong on∙e agananiba, chubatgipa mandera∙ani ba mittelani ba climax of praises-an ong∙a. Uarango pangchake an∙ching “Chubatao Hojana,” ine katta bichongko done chanchiangna.

Jisu Raja Ong∙aniko Mesoka (pod 1-5)

            Mingnamgre songni Balgira minggipa me∙apa gadom saksa, bia ka∙aoni antisa ja∙mano sobachi re∙angaha. Soba matchote re∙bapilnasio ua, Ritime baksa golpoaha. Ritime uko Mingnamgreni ine u∙iahaon, “Angaba mijao na∙song songchian roangna chanchiachim, somoi man∙jaha,” ka∙dingsmita gnang aganaha. Uni aganako knae, “Sachiba roangna am∙achimma?” Balgirani sing∙on, “O, ia Balgiramangko bia ka∙oara,” Ritime aganchakaha. Unon Balgira on∙tisa ka∙dingsmite, “Angan Balgira,” una talataha. Unosa Ritime, un baksa golpogipaan Balgira ine u∙iaha.

Niam Gitcham Sastroo, Jisuni gimin, Uni Raja ong∙ani ba Jokatgipa ong∙ani gimin agansoaha. Aganasan ong∙aija, ua  mandeni bimangon atchiaba atchiaha, janggi tangaha, dangdikaha, Isol ong∙ani chinrangko mesokaha, indiba Jihudirang Uan Jokatgipa ba Raja inede u∙ikujachim. Unigiminsa Ua, ia on∙sogimin Sastroo, an∙tangni raja ong∙aniko mesokna re∙baaha. Ua, Uni ia a∙gilsako donge dangdikanio, bang∙a changon ja∙achi re∙aha aro basakoba ringrango songreaha. Matburingo gadoe re∙akode janapa dongbreja. Ua, Uni Jerusalemo rasong chae napani somoiosan matburingo gadoaha. Ua matburingara gipin matburing ong∙ja, indiba gadasachim. Uan, darangniba gadokugijagipa ba gipin malrangko gatkugijagipa ong∙achim. Uandake gadao gakataniara raja ong∙aniko mesokani ong∙achim. Skangni somoio, dakgrikna jakkalgipa ba dakgrikgiparang gureo gakate re∙baronga, indiba tom∙tomanina re∙bagipa rajasa gadaode gadoe re∙barongachim. Jisu, an∙tang gisiko sikmanchaean ba deliberately-an, gadao gadoaha. Uan, Uni gimin Sastroo sesogimin ba mesoksogiminko, Jihudirangna mesokna ong∙achim. Uano ua mongsongbate Zekaria 9:9-o agangipako dake mesokaha. Jihudi dilgiparang, uani gimin poraigiparang ong∙achim.

Jinmarang Uko Mandera∙a (pod 6-11)

Badiaba manderang, ku∙sikchide jekoba dakna man∙aia, indiba kamde mingsaba donggijaba ong∙na man∙aia. Uandakgipa manderangkon Speech Oriented ine agana.  Mitam manderanga, ku∙sikde aganrakja, indiba kamkode jekoba ka∙na man∙skaa. Uandakgipa manderangkon Action Oriented ine aganskaa.  Ia on∙sogimin Sastroo Jisuko mandera∙giparang, Jisuna rasong on∙giparangde minggnian donga. Uamang kamchiba Uko mandera∙aniko mesoka aro ku∙rangchiba Uko mandera∙a ba rasong on∙aha. Skanggipao uamangoni mitamrang bol bijakrangko ramao ansoaha. Uamangoni mitamde ba∙ratangtangko ramao ansoaha. Ian dal∙gipa mande ba rajako mandera∙ani ong∙achim. Ian, uamangni Uko mandera∙aniko kamchi mesokani ong∙achim. Kejul bijakrangko ra∙e, re∙jomaaha. Uamang badiaba a∙song ba jatko, uamangni dilgipa dakgrike amode, kejul bijakko ra∙e re∙jomaachim. Greekrangni dilgipa, jean an∙tangko Isol ine agangipa, Antiochus Epiphanies-ko Judas Maccabeus  dakgrikdilaha aro bilsi gittamna dakgrike, Simon Maccabeus-ni somoio uko amahaon, uamang Maccabeas-kon jokatgipa ine kejul bijakrangko ra∙e re∙jomaaha. Iano, Jisuna ba∙ratangtangko aro bol bijakrangko ansoani, kejul bijakrangko ra∙e re∙jomaaniba, Jisuan Rome-rangko dakgrike ame, raja ong∙gen ine chanchiani ong∙achimkon.

Gnigipao uamang,Jisuko mandera∙aniko, Una rasong on∙aniko, ku∙sikchiba aganaha. Uamang una skang aro ja∙man re∙giprang Hojana ine gam∙bee aganaha. Ian, Niam Gitchamo, mongsongbate Gitrango, Hallel ba Halleluiah ingipaming apsanangani gimin, an∙ching Halleluiah, Hojana aro Amen-ni ortoko niange nichengna. Skanggipao, Halleluiah ingipa ian Ibri katta minggitam, Hallel + U+Iah/ Jah-ko ra∙gimin ong∙a. Skanggipao Hallel ba Halal ingipa verb-ara Praise ba Mittela ingipa ong∙a. Gnigipao, U (oo) ingipaara, Ibri Imperative plural verb, jean jinmako ge∙etani aro basakobade jinmako ku∙manganiba ong∙a. Gittamgipa, Iah ba Jah, uan Gitel ba Isol ba Jehovah ba Yahweh  ong∙a. Uko Orthodox Ibri manderangde sea gita gam∙atmalja ine, basakobade Elohim ba Adonnai inesa gam∙ata. Ua gimikko ra∙gope, Isol Jehovahko mittelbo ba Hai an∙ching Isol Jehovako mittelna ine ong∙achim ine nikatna man∙a. Iano mingsa gisik ra∙ania je, U ingipa Imperative plural verb ong∙ani gimin, saksan olakkianiode uko jakkalja, indiba jinma olakkiosa uko jakkala.

Hojana Ba Hosanna ingipaara Greek katta, jean Ibri kattao Hosiana aro Aramaic kattao oshana ingipaoni ong∙a, jeni ortoan save ba jokatbo ine ong∙a. Minggipin basakobade ua kattako amanina, cheanina rasong on∙na ba mittelnaba jakkala. Amen ingipa kattaara, Ibri kattaan ong∙a, jeni English kattaan Truth ba bebe ba kakket ine ong∙achim. Iako Isolo bi∙ani ja∙mano minganiara, anga jeko bi∙a, uko bebe inean bebera∙a ine ong∙genchim. Minggipin Amen-ni English kattaara, so be it ba Let it be so ba uandaken ong∙china ba angaba ukon namnikpaa ine ong∙genchim.

Kosako janapgimin gita, jinmarang Jisuna rasong on∙engon, kamchi aro ku∙rangchiba mandera∙aha. Ku∙rangchi mandera∙anio, una skang re∙gipa aro ja∙man re∙iparang gam∙bee Hosonna ine chrikaha. Ian, Uko mandera∙ani ba de∙mittelani aro minggipnara bi∙ani ba mol∙molani kattaba ong∙achim. Rasong on∙ani ba de∙mittelanio uan raja ong∙e, gipin jatrangko amaha ingipa gita ong∙achim. Bi∙ani ba mol∙molanioara, da∙on jokatbo ine ong∙skaengachim. Uamang Hojana inemangmang aganaijaha, indiba Daudni Depantena Hojana! ine aganaha (pod 9). Ian, da∙o sason ka∙nagipade gipin jat barori ong∙ja, Israelmancha manchaan, Daud rajani nokadamonin ine jinmana chrike parakaniba ong∙achim. Pod 10-ode, Gitelni bimingo re∙bagipa, pattia man∙gipa ine agana. Uko A∙chikkuo talatna sepangbatgipa kattade, “Nang∙kode amani ba∙aba ba∙nangjok chi∙nangjok. Dakipa-Rugipaba  chingni oripao ga∙ako, ringpekao napsrimo, chingna chelchakna nagng∙kosa watatjok ba pattijok,” ingipaan ong∙genkon. Ian, Ibri manderangni chanchianiode, uamangko jokatna Gitelan pattiaha ba watataha ine ong∙skaachim. Uni ja∙mano, saoba saobarang uko katchinikgipa ine mandera∙skaa ba aganskaa (pod 11). Iarangan ua manderangni Jisuko, ku∙rangchiba mandera∙ani aro apsan somoion mol∙molani ba bi∙ani kattarangkoba mesokachim.

Uamang Uko kamchiba mandera∙aniko mesoka. Ku∙rangchiba mandera∙aniko mesokaha. Haida iana Jisu kusi ong∙enggenma ong∙jaenggen, on∙sogimin Sastroo mamingba janapani dongja. Indiba gipin Sastroni bakrango Uni aganako niatode, ua uamangni kamna ba ku∙rangna kusi ong∙ade ong∙ja ine nikgen. Maini gimin? ine sing∙ode, uamangni mandera∙ani ba uamangni mol∙molani uan, uamang Uko a∙gilsakni raja ba bilko man∙gipa gitasa chanchiachim. Indiba Jisuara janggiko on∙na man∙gipa rajasa ong∙achim. Ia somoio, Jisu nang∙ko aro angkoba, ku∙rangchi aro kamchi mandera∙aniko aro mol∙molanikoan nangnika. Indiba an∙chingara maidakgipa mandera∙aniko dake Uko kusi ong∙atskagen.

Jisu Uamangni Dakbewalko Dingtangata (pod 12-17)

Uko mandera∙ani kattarangko knasoode, torom noko donggiparang ba olakkina re∙bagiparangoni bang∙aan kusi ong∙tokenggenchim. Indiba uan, uamangni chanchia gita ong∙jaha. Uano mes do∙bokrangkoara nanganasa mobaa aro uan boli on∙na ong∙achim. Jemangan breenga, uamanba boli on∙na nanganasa breengachim. Indiba ua, uno bregipa aro palgiparangko a∙rikataha (pod 12). Uko nikahaon, bang∙bataan suk ong∙jaenggnok. Haida saoba saobarangde, da∙o chingni raja ong∙nakgipade naba nawang, ka∙ba ka∙ting ineba chanchiengnaba donga. Indiba Jisu, ua somoio uamangni namgijagipa dakbewalko mesoknasa iako dakaha.

Jisu, Niam Gitchamo seanio pangchake dakbewalko namnikjae uarangko dakaba ong∙ja. Ua, boli on∙anirangko jegalja. Ua, tangka sreanikoba jegalja, indiba uamangni ru∙uta bilsirangna dakrongbagipa Long Established Tradition, jean Sastroni gita ong∙gijako dakrongani giminsa ong∙achim. Pod 13-o, “Na∙simang uko dokprete ra∙giparangni a∙kolsa dakaha,” ine janapa. Iano a∙kol ingipako English kattaode dens ine agana aro uni minggipin English kattade stronghold, jeni ortoan bilake kam ka∙ram ong∙achim.

Skangni somoio, cha∙ue aro dokprete ra∙giparang, rong∙kol ning∙ao dongnue chakjokode ramram man∙na neng∙achim. Arabian-ni Walrango, Alibaba aro Kashimni golpooba, cha∙ugiparangni rong∙kolo gam chimonganiko janapa. Skangni A∙chik A∙songo, songsa-songgipin baksa bobil dinggrikmiting an∙chi ring∙grikmitingoba, rong∙kolo nape katahaode dingna ba den∙na man∙jaha ine agana. Ia on∙sogimin Sastroo Jisuba, torom nokko dokprete ra∙gipa manderangni dongram ba gam chimongram gita ong∙aha ine agana. Maini gimin? ine sing∙ode  an∙ching aditako niangna man∙gen.

Skanggipao ua palgipa aro bregiparangko a∙rikataha ine agana. Uko gipin gipin Sastroode, mes do∙bokrangko a∙rikataha ine aganskaa. Ian, mes do∙bokrangko boli on∙ako namnikjani giminde ong∙ja, indiba uamangni dakbewalrang namjani giminsachim. Ua somoio, chel∙aoni re∙bagipa mitam Jihudirangde, mes do∙bokrangkoba ra∙bagija, torom noko palgipakosa breachim. Mitamranga rama chel∙ani gimin mobaja. Unbaksana, Jihudi dilgiparang, uamangni mobagipa mesrangkode ra∙chakja, torom noko palgipasa rongtalatgimin ong∙a, ukosa boli on∙o Isol ra∙chaka ine aganachim. Uni a∙sel uamang jegita dam rakomangba brena nangaiachim.

Gnigipao, tangkka sregiparangni mejrangko bikpilataha ine agana (pod 12). Ua tangkarangara banoni ine sing∙ode, ian, uamangni annual temple tax ba budget ong∙achim. Sastroo ge∙etgimin gita uamang, torom nokko rikanina, bilsi 19 aro una batgipa me∙asarang bilsio changsa ½ shekel-ko ra∙bana nangachim. Ua ½ shekkelara ua somoiode salgnini hajira ong∙achim. Jisu, ua tangkarangko ra∙baani gimin, budget gilani ba ra∙baani gimin namnikjade ong∙ja, indiba uanoba uamangni namgijagipa dakbewalni giminsa ong∙achim. Ua somoio, Roman songnoko, dingtang dingtang coinage, jekai Egyptian Coinage, Tyrian Coinage aro dingtang dingtang coinagerangkon jakkalachim. Indiba Jihudi dilgiparang, Tyrian Coinage-kosa torom nokona ra∙bana tik ka∙aha aro uko Jerusalem jolosa bang∙bate man∙akon ine uamangni dakbewaloniko chanchiatna man∙a. Gipin jolni Jihudirangde, dingtang dingtang coinagerangkosa jakkalani gimin, torom nokona ra∙baahaon, uarangko Tyrian Coinage baksa srena nangachim. Torom nokna kajina gamnasan ong∙aigija, ua manianio haida uamang breeba cha∙enggen, saoba saobarangde dongchakna noknaba gamna nangenggenkon. Uarangna jakkalna nangon, uamang an∙tangtang jakkalgipa tangkako Tyrian Coinagena srena nangaha. Ian, badiaba a∙song gipinona re∙ango tangkako sreanga gita dakpilaha. Uamang, uamngni tangkako Tyrian coinage-na sreon, komibatesa man∙achim. Uandakgipa dakewalko nikahaon, Jisu suk ong∙jae uarangko bikpilataha ba pake galaha.

Jisuni ua torom noko palgipa aro bregiparangko rike galani ba a∙rikatani, tangka sregiparangko bikpilatani pilakan Sastroo mesoksogiminkon dake mesokaha. Uan, uni Isol ong∙aniko mesokani ong∙achim. Uan, Malaki katchinikgipani agansogimin, Levirangko rongtalatgen, kamalrang tik ong∙e boli on∙gen ingipako chu∙sokatani ong∙achim. Da∙alo, nang∙ni aro angni badia dakbewalko dingtangatna nangenga aro uko maikai dingtangatgen ba nambatatgen?

 

ISRAELRANGNI MA∙AMBI

 

ISRAELRANGNI MA∙AMBI

Samba-ketchio donggipa jat ba a∙songrangni ma∙ambiko niatgenchimode, Israel ba Ibri manderangni ma∙ambide ru∙utbea ong∙kuja ine aganna man∙gen. Uni gimin an∙ching Israelni sambaketchio donggipa jat ba a∙songrangni ma∙ambikoba niate nichengna.

Samba-Ketchio Donggipa Jatrangni Ma∙ambi

Mandeni biap damsano songdongchenganiko sandie niani gitade, Stone Age-ni bon∙achipak ong∙na nanga, una skang aro ua somoioba manderang rong∙kolrango nape dongachim ine Israelni ma∙ambiko sandirikite segipa John Bright agana. Totmarichi totmiting, kingmarichi kingmiting ba Paleolithic (Old Stone Age), Middle Paleolithic-ni somoioba Palestine jolo mande songdongahakon ine uno nikgipa mandeni manggrengrangko (skeleton) nie chanchichipa. Una skangde uamang maidaken dongenggen, haida re∙jojoean sokbaakon; Late Paleolithic chasongonisa manderang rong∙kolrango dongaha ine agana.  Chibibomni Chasong ba Ice Ageni bon∙achibara, haida 9000 millennium BC bilsirangoni mande ge∙a-gamanirangko daksninge nibaaha. Mesolithic Age (8000 millinium BC) bilsirangoba, manderang chiringrangni rong∙kolrango ( jekon Natufian Culture ine aganachim) nape dongaha.  Ua somoirango mande, matburingrangko sikar ka∙genchimoba, adita buringo cha∙gipa cha∙anirangko chimongaha aro ka∙sine ka∙sine an∙tangtang ge∙e-game niaha aro matburingrangkoba jilbaaha. Ua bilsi ba chasongrangon, Jerikooba mande songdongaha ine agana. Ua somoion Iraq-ni salgrochiba apsandakgipa jakkalanirangko nikaha. Iraqni Zanzi, Shanidar, Zawi Chemi, Kharim Shahirrango cha∙anirangko ge∙an baksa chimonganirangni chinrangko adita ma∙ambiko sandigiparang nikaha.

John Brightni aganani gitade, Palestine jolo mande songdongchenggipade Jerikoan ong∙a; uano 8000 millennium BC bilsirangon songdongahachim.  Uano, chonchongipa nokrangko rike ja∙manode songjinma ong∙pilaha. Skang chasongni manderangko primitive, jeko aganode pilak chanchianio ja∙manchakgipa ba skia man∙gijagipa ine ong∙achim. Indiba Jerikoo songdonggiparangko primitive ine aganna man∙jachim. Uamang uamangni song ba songjinmako ro∙ongchi kaduulachim. Ua gital chasongo ong∙ja, indiba totmarichi totmiting-kingmarichi kingmiting, Neolithic Age ba Gital Ro∙ongni Chasongosachim. Uamang uamangni nokrangko itachi rika, indiba namemanchaan reppia ba plaster ka∙achim. Uamang me∙dikrangko taria aro bimang ge∙gittam dakgipa:- pagipa, ma∙gipa aro degipa ine dongipa isol ba mitdeko olakkiachim. Una agreba uamang cholon ong∙sie janggi tangachim. Uamang, achak, do∙bok, mes, matchurangko jilaha, mi ratgipa gan∙chi ba katchirangko jakkalaha. Una agreba uamang uamangni ge∙a-gamanirangko gipin biapni manderang baksa badinggrika ba on∙sregrikaha. Haida ian Abrahamni atchina  bilsi hajalbonga skangan ong∙naba donga ine chanchichipa.

Jerikona agreba, Neolithic Age-ni somoio mande songdonggiparang uni sambajoloba aditade dongachim ine sandie nigiparang agana. Uamangoni bang∙batan a∙bachengode matburingrangko sikar ka∙e, rong∙kolrango nape ja∙manode game-ge∙e cha∙baaha.  Uandake gama-ge∙aniko  Iraqni Jarmo minggipa bipoba nikachim. Una agreba Ras Shamraoba me∙dikrangko tariaha aro ge∙a-gamanirangko dakahachim.   Anatoliani Hacilar aro Catal Huyuk-oba manderang songdongaha aro adita dakbewal-rikbewalrangko (culture) nikaha. Cilicia, Salgro Syria aro Cyprusoba manderang songdonge, me∙dikrangko tariahachim.

Neolithic Ageni somoio manderang ge∙e-game janggi tangan baksa, asonge kam ka∙gipa (office) manderangba ong∙kataha.  Paleolithic Ageode Nile Deltaara buring diltua aro matburingrangba bang∙achim. Ua biaponaba manderang matburingko sikar ka∙ange, unon dongkame ja∙manode songjinma ong∙srangaha. Songjinma ong∙ahaon uano asonge kam ka∙gipa, mongsongbate office-o ka∙giparangba ong∙kataha ine agana. Uandake baikamgipa songdonganiko Nile a∙kawerango nikbaaha.  Ua somoionin Nineve songjinmakoba rikchakataha ine agana. Uan Abrahamni dongna  ritcha 25 bilsina skangan ong∙aha ine agana.

Silko tariaonin Neolitithic Age bon∙ange, Chalcolithic ba Copper Age a∙bachengskaaha. Iani a∙sel Mesopotamiao, daka-rikanio (culturally) namroro-silroroaha. Silko jakkalani gimin ge∙a-gamanirang nambataha. Gama-ge∙anina chiko jokatna donggerangko cho∙aha. Manderangba jelbra-jelsuae songjinma  ba city-state a∙bachengaha. Ua somoioni Mesopotamia Civilization a∙bachengaha.

Mesopotamiani kosak  jol songjinma ong∙e, pilak daka-rikanio namroro-silroroengon, ka∙machipakde songadam ong∙kuengachim.  Tigris chibimani sambajolo donggipa, Lower Mesopotamia, jean songadam ong∙achim, uamangba ge∙a-gamanio namroroaha aro a∙ako dingtang dingtang bimango tarina changgiparang bang∙aha. Uamang a∙anikon dingtang dingtang  matburing aro mitderangko nitobee tarina changanina mingsingachim. Uan Abrahamna bilsi 2000 mang skangchim ine agana.

4000 millennium BC-ni bon∙kamachibara, Mesopotamia gimikon silroro-namroroani ba civilization gipaha. Lower Mesopotamia silroro-namroroan baksa, dal∙gipa songjinma ong∙baaha. Ua biapo gama-ge∙anina mikka waani chu∙ongjani gimin uamang, chibimani chikon dongge cho∙e ra∙baaha. Ua donggerangko cho∙ani salsano man∙jaha, indiba baditaba ritcha bilsirangko nangaha. Sea-jotaniba nakataha, uko Sueria rangan a∙bachengama ma badiaba jatrangsama, sandie nigiparang namede aganna man∙ja, indiba civilization ba silroro-namroroanide Sumeriarangchin ong∙aha ine agana.

Ia Sumerianranga sawarang aro banoni re∙baa darangba name aganna man∙ja. Uamang Fourth Millennium BC bilsirango Mesopotamiao donga aro uamangan Lower Mesopotamiao silroro-namroroani ba civilizationko ra∙bachenggiparang ong∙a. Uamangan sea-jotanikoba a∙bachengna nanga ine chanchichipa.

Palestine joloba Chalcolithic Culture ba dakbewalrangko nikna man∙a. Mongsongbate ua somoimitingo songadamo janggi tanganian ong∙bata. Adita mande songdonggipa biapranga, Jordan chibimani rikam jekai Beersheba aro Negeb. Haida uan 3500 B.C-mango ong∙naba donga ine agana. Uamangni somoioba a∙aniko me∙dik tarie jakkala aro nokrangko jakchi tarigipa itachi rika aro pangchakanikode ro∙ongko dona. Itachi rikoba nokningko aro a∙palchipakkode nitobee taria. A∙aonikon asonge donggipa mitdeni bimangkoba taria.  Indiba ua somoio uno songdonggiparangko Israel ba Ibri manderangni gimin mamingba janapani dongjachim. Kakketko agangenchimode ua ma∙ambi chansokkujamitingo ba pre-historic chasongode Israel ba Ibri jatan dongkujachim.

Predynastic culture ba badiaba jatni bewalko name ja∙rikna skangan Egypt-oba mande songdongaha aro ua chasongko Neolithic Fayumian culture ine agana. Ua chasongan Egypto mande songdongchenggipa ong∙genkon ine agana.  Uamangni dakbewal ba cultureko , Badarian, Amratian,  Gerzean ine agana. Uan, kangalgipa songadamni dakbewalrangsan ong∙kuaengachim. Uamangni nokko, tilu gita dakgipa bipangrangko done a∙mang reppiesa rikaia. Ua somoion uamangba, me∙su, bite aro uandakgiparangko ge∙e-game janggi tangbana a∙bachengaha. Mesopotamiao gita, Egyptoba sea-jotani a∙bachengaha aro ua sea-jotaniko hieroglyphic script ine mingachim. Uamangni chasongoba silko jakkalanirangba dongaha aro Sinai Peninsulani a∙ningoniko kam ka∙anirangkoba janapani donga.  Dal∙begipa Nile chibima dongani gimin uamang ringkoba jakkalaha.

Ma∙ambi chansokkujamitingon, haida fourth millennium B.C-o Egypto predynastic culture ba dakbewalrang dongaha. Unomiting Mesopotamiao Protoliterate cultureko nikna man∙skaaha. Adita bilsirangni ja∙mano Palestine jolo Tama ba Bronze-ko jakklaniko nikaha. Unikode Palestine-o man∙gipa me∙dikrangkon Egyptoba nikaha. Una agreba Egyptni dakbewalrangko Mesopotamiaoba nikaha. Egypto sea-jotani nakataniba haida Mesopotamiarangni dakbewalrangko nike ja∙rikpaakon ine chanchichipa. Uarangko niate, uamangni chasongoba a∙song ge∙sa-ge∙gipin baksa nangrimani, haida bosturangko sregrikanirang donga ine sandie nigiparang agana.

Abraham, Haranoni uni nokni manderang aro jilanirang baksa Isolni mesokgnigipa a∙songona re∙chakatbaaha.  Minggipin dake aganode ua Palestineona jitbaaha. Ua Isolni dilanichi re∙baaha. Ua somoiode Israel jat ba Israel ma∙chongan dongkuja. Uni gimin uko Israelni ma∙ambi ba History of Israel ine agannaba man∙ja. Uan prehistoric ba ma∙ambi chansokgijani chasong ong∙a. Kanaanona sokna skang uamang biap damsano songdong-a∙chakamgija, uamang jilanirang baksa biap damsaoni damgipinona jitroroesa janggi tanga, jekon nomadic ba semi-nomadic ine aganna man∙gen.

Israelrangni Ma∙ambi

Israelrangni ma∙ambiko mongsongbate pagiparangko, Mati 1:2-20-na mesoka. Uno mesokani gita, uamangni pagitchamko Abraham minga. Abraham Ishakko ba∙aha; Ishak Jakobko ba∙aha aro Jakob Juda aro uni jonggiparangko ba∙aha; aro Juda Tamaroni Perezming Zerako ba∙aha; aro Perez Hezronko ba∙aha, aro Hezron Ramko ba∙aha; aro Ram Amminadabko ba∙aha; aro Amminadab Nahsonko ba∙aha, aro Nahson Salmonko ba∙aha; aro Salmon Rahaboni Boazko ba∙aha; aro Boaz Ruthoni Obedko ba∙aha, aro Obed Jesseko ba∙aha, aro Jesse Daud rajako ba∙aha. Aro Daud Uriani jikoni Solomonko ba∙aha, aro Solomon Rehoboamko ba∙aha, aro Rehoboam Abijako ba∙aha, aro Abija Asako ba∙aha, aro Asa Jehoshaphatko ba∙aha, aro Jehoshaphat Joramko ba∙aha, aro Joram Uzziako ba∙aha, aro Uzzia Jothamko ba∙aha, aro Jotham Ahazko ba∙aha, aro Ahaz Hezekiako ba∙aha, aro Hezekia Manasseko ba∙aha, aro Manasse Amonko ba∙aha, aro Amon Josiako ba∙aha, aro Babylonona re∙angani somoio Josia Jekonia aro uni jonggiparangko ba∙aha. Aro Babylonona re∙angani somoio Jekonia Shealtielko ba∙aha aro Shealtiel Zerubbabelko ba∙aha, aro Zerubbabel Abiudko ba∙aha, aro Abiud Eliakimko ba∙aha aro Eliakim Azorko ba∙aha, aro Azor Sadokko ba∙aha, aro Sadok Akimko ba∙aha, aro Akim Eliudko ba∙aha, aro Eliud Eleazarko ba∙aha, aro Eleazar Matthanko ba∙aha, aro Matthan Jakobko ba∙aha, aro Jakob Mariamni se Josephko ba∙aha, ia Mariamo Jisu atchiaha, jeko Kristo minga.

Ua kosako janapgipa Israelrangni pagitchamrangko niate, uamang Abrahamni deritchu-su∙ritchurang ong∙a ine nikatna man∙gen. Una bateba an∙ching sandiangkuode, Abrahamni pagipakoTera minga ine nikna man∙gen. Maini giminsa indakode, uano Terako janaskaja, iani gimin an∙ching aditako niate nina. Abrahamni pagipa Teraara, Euphrates chibimani nalsachi Jajong mitdeko olakkigipa ong∙achim. Isol Jihovako olakkigija, gipin mitderangko olakkianiara Isolni skani ba namnikani ong∙jachim. Ua mitdeko olakkiasan ong∙aigija, mitdeko bimang dake uko palgipaba ong∙achim. Haida ua, ua somoio, ua mitderangni bimangko tariean jik-dedrangko janggi tangdilenggenchim. Abrahamba, uni pagipa baksan Jajong mitdekon olakkienggen aro pagipaan mitdeni bimangko tarigipa ong∙ani gimin, haida uaba mitdeni bimangko tarina changenggenchim. Uni pagipa baksa Jajong mitdeko olakkiaonikon, Abrahamko Isol Jihova, Uko olakkichina aro Una dangdike on∙china okamaha. Mandeni ga∙akani ja∙mano, an∙tangko olakkichina Sastroo janapgipa Isolni okamchenggipade Abrahaman ong∙a. Israel jatrangara Isolni, an∙tangko olakkichina okamgiminrang ong∙a. Be∙en-bimang gita niatode uamangni pagitchamde Teraan ong∙a ine aganna man∙gen, indiba bebera∙ani ba Isolni okamaniko niate, uamang Abrahamoni ong∙baa ine aganna man∙gen.

Abrahaman Isolni okamchenggipa mande ong∙oba, uko Israel inede mingkujachim. Jakobni somoionisa, ba Jakobkosa Israel ine mingbae uan, kotok chi∙gni Israel jatrangni pagipa ong∙baaha. Unonisa uamang jelbra-jelsuae chiga dingtang a∙dok gipinona re∙roroe, Isolni donsogipa Kanaan minggipa biapo songdongeaha. Uano songdongmitingo, akkal bima sokchange chram waknachilchange, sokna brange alna tengtee, ta∙skoko man∙jae mijarengko nikjae ja∙mano Egypt a∙songo songdongeaha. Egypt a∙songo songdonge jelbra-jelsuahaon, uamangko Egyptni manderang mikron bu∙su bue, nokkol itaha. Uno nokkol ito, uamangni duk chakako aro grapako nike, Isol Moseko watate jakgitel ong∙ataha.

Kosako janapgiminrangko niate, mandeni be∙en-bimang gita sandiangode, uamangni pagitchamde Teraan ong∙a ine aganna man∙gen. Bebera∙anio ba Isolni okamaniko niatede Abrahamsa Israel jatrangni pagipa ine aganna man∙gen; indiba Sastroo mesokgipa, Isolni pattianiko man∙chenggipade Jakobsa ong∙a aro ukosa Israel ine mingaha. Uni gimin pattiako man∙aniko niatede, Jakobsa uamangni pagitcham ong∙a ine aganna man∙gen.

(Chu∙gimikko Mikrak Chadambe ki∙tapo man∙gen)

ISRAELRANGNI RAJARANG

 


ISRAELRANGNI RAJARANG

Israelrang skangode biap damsano songdonggija, re∙jojoesa janggi tanga aro uamangni rajaba dongjachim. Adita bilsirangni ja∙mano, uamango dilgipa ong∙katbaaha, indiba uamangba rajarangde ong∙jachim. An∙chingni A∙chikrangba skangonin raja dongbaja, indiba dingtang dingtang dilgiparangde donga. Uamangko skangode, Sukpa, Bonggepa, Jappa Jalimpa, Baucheng Basucheng gita dakgiparang dilbaa ine agana, indiba uamang rajarangde ong∙ja, dilgiparangsan ong∙aia. Beben A∙chikrang, uamangni dilgiparangko raja ine okama, jekai, Raja Do∙pa, Raja Jappa Jalimpa, indiba uamangba raja manchade ong∙jachim. Rajarang ong∙ode, songnokrangba donga aro uamangni sipairangba dongachim. Uamangode songnok aro sipairangba dongja. Uamang, uamangko re∙dilani giminsa uamangko raja ine okamaia. A∙chikrangde, Sonaram R. Sangmakoba Sonaram Raja ine aganaia, indiba uaba rajade ong∙ja. Abong Nogakoba Abing Raja ine okama, bebe gita Abing Raja dongbebeomangba, uaba rajade ong∙jawa, dilgipasan ong∙aigen.

A∙chikrang gitan, Israelrangoba skangode raja dongja, indiba adita bilsirangnade dingtang dingtang dilgiparangchi re∙dilbaaha. Uamangoni jatko dilchenggipako Sastroo mesokgipade Mosean ong∙gen. Uan, manderangni namnike seokgipade ong∙ja, indiba Isolsa uko, Israelrangni Egypt-o nokkol ita man∙aoniko naljokate, Ku∙rachakgimin a∙songona rimongkatbana seokaha. Uni ja∙mano, Joshua uko ja∙chongrike, Ku∙rachakgimin a∙songona re∙dilbaaha. Uamang sakgnian rajarang ong∙ja, indiba dilgipani kamko ka∙baaha. Joshuani siani ja∙manoba, Israelrango raja dongkuja. Uamangko dingtang dingtang bichal ka∙giparang re∙dilbaskaaha. Namedake sandiode, Mosean uamangni skanggipa bichal ka∙gipa ong∙achim. Ua, uni dilna neng∙nikaniko man∙mitingoba, o∙bitegipani ku∙pattianichi, uni ning∙o donggipa adita sak bichal ka∙giparangko rakkiaha. Uan, da∙ororo bichal ka∙giparang gita dakgipa ong∙ja, indiba banoba golmal ong∙ode, nangrimgrikna man∙jaengode, uamangko nangrimgrikna dakchakgipa ong∙achim. Uamangan, a∙songna-jatna chelchakani kamkoba ka∙achim. Mitam mitam sandie nigiparangni agana gitade, uamangara sason ka∙gipa raja ba dilgiparangni dongjamitingo sason ka∙ani ba nirok-simsakgiparang ong∙achim. An∙chingni Indiani gitcham Prime Minister, Professor Guljari Lal Nanda, term gnina Prime Minister ong∙aha, indiba term gnioan sal 13 praksan ong∙na man∙aha. Ua term gnioan full time ong∙gija, Care Taker ba Adhoc Prime Ministersa ong∙aiachim. Apsan daken ia bichal ka∙giparangba Adhoc Tribal Chiefs ba dilgipa ba sason ka∙gipa dongjamitingo sason ka∙sogiparang ba jatko a∙songko nirok-simsaksogiparangsa ong∙achim. Samson aro Gideonmangba Israelrangni bichal ka∙giparangan ong∙a, aro uamangde a∙songna-jatna chelchakgipani ba sipaini kamkoba ka∙aha. Mitam mitam bichal ka∙giparang jekai, Eli aro Samuelmangde kamalni kamkoba ka∙achim. Ia bichal ka∙giparangoni Samuelan bon∙chotgipa bichal ka∙gipa ong∙aha.

Israelrang, dingtang dingtang biaprango, dingtang dingtang manderangko chagronge, uamangni dakbewal-rikbewalrangko nike uamangoba raja donganiko nangnikaha. Uamang, dingtang dingtang jatrangni sinchepaniko mongsongbate, Philistirangni mikchepaniko man∙e, uamangnaba rajako on∙china Isolo dabiaha. Isol uamangni dabianina, uamangna Saulko raja ong∙atchengaha. Beben Saulna skangba uamangoni rajani kamko ka∙e nikgipa dongaha aro uara Jakobni depante Joseph ong∙achim. Uaba, raja mancha ong∙gija, rajani kamrangkosa ka∙aia. Uan, ua somoio Egypt a∙songosa Pharaoni pal kamrangko ka∙aha. Uan, da∙ororo, Prime Ministerni Office-o kam ka∙gipa ba uni Chief Secretary gitasa ong∙aigen. Raja ong∙china to nongako man∙chenggipade Benjaminni ma∙chongoni Saulan ong∙a. Ua, 1050-930 B.C.ona raja ong∙aha ine sandie nigiparang agana. Uni ja∙manode, Juda ma∙chongoni Daudsa raja ong∙aha. Daudni ja∙mano, uni depante Solomon Israel jatrangni raja ong∙aha aro uan, Israelni rajarangoni gisik seng∙batgipa ong∙a ine Sastroo janapa. Uni ja∙manode, Israel songnok bak gni ong∙aha. Israelo aro Judao sawa sawa raja ong∙aha, uko ka∙mao gita niangna man∙gen.

Saul (1015-1010 BC-Bilsi 40)

Israelrangoni Saulan skanggipa raja ong∙aha. Skangde Israelrangko Isolsa raja ong∙e sason ka∙achim, indiba uamang Isolni sason (Theocracy) ka∙aniko chu∙ongnikjae, rajani sason ba monarchyko dabiaha. Uamangni dabianina Isol ka∙o nangaha aro, Saulko uamangni raja ong∙china on∙aha. Uko Isolni mandean to nongaha, indiba bon∙chotao namgijagipa gisik uni ka∙tongo napaha. Uni somoimitingo, Philistirang baksa nanggrikaha aro Philistirango Goliat minggipa dal∙gipa aro bilakgipa mande dongachim. Goliatna Israelrangoni pilakan kenachim. Ja∙mano Daud uko so∙otaha. Daud, Goliatko so∙otahaon, manderang Saulna bate Daudko mittelbataha. Iani a∙sel Saul Daudko so∙otna am∙aha. Ua Daudko mikbutingen, Isoloni chel∙aha, iana Isol uko watgalaha. Isol uni bi∙anirangko knachakjaha. Iani gimin ua me∙mang muni pigipao sing∙pilaha (1 Samul 28). Ja∙mano Philistirang baksa dakgrikon, Saul aro uni depanterang amchakjaha. Uni gimin Saul an∙tangan an∙tangko so∙ote siaha (1 Samuel 31:1-6).

Daud (1010-970 BC-Bilsi 40)

Daud, Ruth aro Boazni deritchu, Jesseni chetgipa aro chonbatgipa depante ong∙a. Dambemitingo ua pagipani mes jakrangko nirikaha aro ja∙mano, Saulni pal uan Israelrangni raja ong∙rike mingsing-minggamako man∙aha. Saul rajani somoio, Israelrang, Philistirangni dilgipa Goliatna kenachim. Uko Daud, bengjuri goe so∙otaha. Ja∙mano, Saulni pal Isol uko Israelrangni raja ong∙ataha. Ua bilsi sotbrina (1010 BCE-970 BCE) Israelrangni raja ong∙aha.

Solomon (970-930-Bilsi 40)

Daud aro Bathshebani depante Solomon, Daudni ja∙mano Israelni raja ong∙rikaha. Uaba a∙bachengo Isolna ka∙saa, Isolni skanio re∙ruraa, bon∙chotgipa janggi tanganio ua gisikni bidingo ga∙akaha. Uaba bilsi sotbrina (971 BCE- 931 BCE) Israelni raja ong∙aha. Ua saksa gisik seng∙gipa aro man∙e cha∙begipa raja ong∙aha. Uan, pagipani rikna chanchigipa torom nokkoba rikangaha.

Rehoboam (Nangrimgimin Israel aro Judani Raja)

Rehoboam, Solomon aro uni jikgipa, Amon me∙chik, Naamani depante ong∙a. Solomonni depante Rehoboam, pagipani siani ja∙mano, nangrimgimin Israelni raja ong∙kuaha. Uan, nangrimgimin Israelni bon∙kamgipa aro Judani skanggipa raja ong∙a. Ua rajani palace-o dal∙atako man∙e, ramram manderangni neng∙nikaniko u∙ichakja aro ka∙saninggija jakkalaha. Uni gaora dakani aro manderangko ka∙saninggija jakkalani gimin, mitam Israel manderang uko ra∙chakna man∙jaha aro uni songnok bak ong∙aha. Uni kamrangko namnikjae, Salgrochipak, ma∙chong chikking, dingtang songnokko rikaha aro uni skanggipa Jeroboam raja ong∙skaaha.

Jeroboam (Bak dakgimin Israelni Raja)

Jeroboam ,Ephraime ma∙chongoni,Nebat aro Zeruahni depante ong∙a. Rehoboamni sason ka∙mitingo, uni kamrangko namnikjae, Israel songnok bak ong∙aha. Rehoboam, ma∙chong gnini chong∙motan Judani raja ong∙aha aro Jeroboam ma∙chong chikking, Israelni raja ong∙skaaha. Uan, bak dakgimin Israelni skanggipa raja ong∙a. New Bible Dictionaryo talatani gita, Solomon, Salgrochipak Millo minggipa biapo rika-cho∙ani kamrangko nirokna Jeroboamko rakkiaha. Solomonni depante Rehoboam, ramram manderangko, mongsongbate salgrochipakni manderangko ka∙saninggija jakkalahaon, Jeroboam, Rehoboam rajani kosako chakatdilaha aro, salgrochipakko bak dakon, uan salgrochipakni ba Israelni raja ong∙aha.

Abija  (Judani Raja)

Uni bimingko banobade Abijam banoba Ahija ineba janapa. Uni ma∙a-paani bidingoba name rongtalbreja. 1 Rajarang 15:2; 2 Serikani 11:22-rangode Maakani depante ine agana, indiba pagipako janapa dongja. 2 Serika 13:2-3 janapani gita Maakaara Absalom aro Gibeani Urielni demechik ong∙achim. 2 Samuel 14:27-o janapani gitade, Absalomo demechik saksa donga aro uni biming Tamar ong∙achim. Josephusni aganani gitade, Maakade  Absalomni demechik ong∙ja,  su∙gipa jean Tamar aro Urielni demechik ong∙achim. Ua jeni depanteba ong∙bo,ua Judao bilsi gittamna raja ong∙angaha.

Asa (Judani Raja)

2 Serika 14:1-2-o janapani gita, Asa, Abijani depante ong∙a.  1 Rajarang 15:2 aro 2 Serika 15:10-o janapani gitade, uni ma∙gipako Maaka mingachim; Indiba Maakaara Abijani ma∙gipa aro Rehoboamni jikgipasa ong∙skaa. Uni gimin uko niatode Maakade Asani ambitangsa ong∙na kraa ine aganna man∙gen. Uan, mingsinggipa rani ong∙ani giminsa uni ma∙gipa ine janapakon ine mitam mitam sandie nigiparang agana. Ua bilsi sotbrisana Judani raja ong∙aha.

Nadab (Israelni Raja)

Sastroo Nadab minggipa komibeoba sakbri donga aro uamanga:  Aaronni depante dal∙batgipa (Chanani 3:2), Juda ma∙chong Shamaini depante (1 Serika 2:28), Benjaminni ma∙chongoni Gibeonni depante (1 Serika 8:30), aro Jerobaom I-ni depante, jean pagipani pal raja ong∙rikaha. Ianode Jeroboam I-ni depanteko miksonga. Uan, Asani Judao sason ka∙mitingon, Israelni raja ong∙aha. Uan Jeroboamni gnigipa depante ong∙a. Ua bilsi gninasan Israelni raja ong∙angaiaha.

Baasha (Israelni Raja)

`Jeroboam, Isolni nikanio namgijako dakaha. Uni ja∙mano uni depante Nadabba namgijako dakaha aro iani a∙sel Isol uamangni ma∙chongoniko raja ong∙angkuna nangnikjaha. Uni bilsi gni sason ka∙engkuon, Issakarni ma∙chong, Ahijani depante Baasha uko so∙ote, Israelo raja ong∙skaaha. Baasha a∙bachenggipa bilsirangon namen janggi tangaha, indiba adita bilsini ja∙manode, Jeroboam aro uni depante Nadab gitan, Isol Jihovani kosako pap ka∙aha. Ua bilsi kolgrikbrina (911-871 BCE) sason ka∙angaha (1 Raja 15:25-34).

Ela (Israelni Raja)

Baashani ja∙mano, uni depante Ela, Israelo raja ong∙aha. Unomiting, Zimri minggipa uni nokkol pamong uni kosako melapruaha. Ela ua somoio chu ringe, mamingnaba simsakgija dongengachim. Unon Zimri uni kosako chakate uko so∙ote, uni pal raja ong∙rikaha. Uni raja ong∙chengani bilsion ua, Elani pilak ma∙chongni me∙asarangko saksaba dongpilgija so∙ottokaha. Ela, pagipani ja∙mano, bilsi gnisan sason ka∙rikaha (1 Raja 16:8-14)

Zimri (Israelni Raja)

Ta∙raken re∙gipade ta∙raken bon∙aia ingipa gita, Zimri salsninasan raja ong∙aiaha. Ua so∙otachi, singhasonko ra∙sekaha aro so∙otachin singhasonko gimaataha. Ua rajako so∙otaha ine knaahaon, Israel gimik uni kosako chakate, Omriko raja songskaaha. Uamanng uni dongramko changduulahaon, ua an∙tangni killako wa∙alchi so∙e, an∙tangko so∙otaha. Uan, Israelni rajarangni gisepo kan∙dikbate sason ka∙gipa ong∙aha. An∙chingni A∙chikrangni aganbewalo aganode, ua salsaba singhasono asongsrapgijan siangaha ine aganna man∙gen (1 Raja 16:15:20).

Omri (Israelni Raja)

Omri, Salgro Israelni dokgipa raja ong∙e bilsi chi∙gnina sason ka∙angaha. Ua adita bilsina Tirzako skotong songjinma done, sason ka∙aha aro Samariao bilsi dokna skotong songjinmako done sason ka∙aha. Uni Samariao skotong songjinmako rikgipa adita bilsimangna baiaha, indiba ja∙mano Assyriarang napbae uko ra∙sekaha. Uni somoimitingo Zimri aro Tibni uni kosako chakataha, indiba Zimri an∙tangko so∙ote siaha aro bilsi brimangna dakgrike Tibniko amaha. Ua, uni songnokko bilakatna, Sidonni raja Ethbaal baksa nangrimaha. Uni gimin ua uni depante Ahabko, uni demechik  Jezebelko bia ka∙ataha aro ja∙mano uan, uamangko gipin isolko olakkiatna draaha (1 Raja 15:15, 2 Serika 22:2).

Ahab (Israelni Raja)

Israelni raja Ahab, Omrini depante, jean Sidonni raja Ethbaalni demechik Jezebelko bia ka∙a, ua bilsi kolgrikgnina sason ka∙angaha. Ua Samariao uni dongram ba palaceko mongma wagamchi nitobee tariaha. Uni somoion Syriarang baksa dakgriksimna nangaha (1 Raja 22:1). Ua saksa bimchipgipa, rake kam ka∙gipa aro jeko miksonga ba jotton ka∙a, ukon chu∙sokatgipa ong∙achim. Ua, Sidonni raja Ethbaalni demechik Jezebelko ra∙e, uamang baksa nangrimna man∙aha, badingchiwalanio tang∙doe, a∙songko silataha. Indiba ua, jikgipa Jezebelko namnikatna, Samariao Baalna on∙kanggimin nokko rikaha, jean Israel manderangko pap ka∙aniona dilangaha (1 Raja 16:32). Uni depante saksa, Kolaiade tol∙e katchinikgipa ong∙achim.Uni somoio, mongsongbate, uni Baalni katchinikgiparangko rakkiani aro Israelrangko pap ka∙atani gimin, Elija ua katchinikgiparangko Isolo bi∙e salgini wa∙alko ga∙akdapate so∙otaha (1 Raja 18:3-20).

Jehoshaphat (Judahni Raja)

Jehoshaphat, Asa rajani depante, Judani brigipa raja ong∙a (873 -849 BCE).  Uni somoio Juda bilakgipa a∙song ong∙aha. Ua bang∙a sipai kotokrangko rakkiaha (2 Serika 17:1-2). Ua Israelni raja Ahab baksa nangrime  man∙e cha∙gipa ong∙aha aro Ahabni una dakchakaniko man∙aha. Ua uni depante Jehoramna Ahabni demechik Athaliako bia ka∙ataha. Haida ian, Solomonni,  Pharaoni demechikko ra∙e, Egypt baksa nangrimaming apsan ong∙naba donga. Una Philisti aro Arabni manderangba bang∙a on∙anirangko ra∙baaha (2 Raja 17:10-11).

Ahazia (Israelni Raja)

Ahazia, Ahab aro Jezebelni depante, jean Jehoshaphatni depante Jehoramni jikgipa, Athaliani adatang ong∙a.  Uni sason ka∙ani bilsigni ong∙engon, Moabrang re∙bae uko den∙aha aro unoni joljolan ua siaha. Uni sinasio ua, uni ma∙a-paani namgijako parake aganaha. Uko, uni ma∙a-paa, Baal-Zebubni katchinikgipa ong∙na on∙ahachim (1 Raja 22:51-53; 2 Raja 1:1). Ua depante dongjani gimin, uni pal Judani raja, Jehoshaphatni depante Jehoram raja ong∙rikaha (2 Raja 1:17).

Jehoram (Israelni Raja)

Jehoramni ma∙a-paani bidingo adita jajaani donga. 2 Raja 1:17-o japani gitade uan Judani raja, Jehoshaphatni depante, jean Ahabni demechik Athaliako bia ka∙gipa ong∙achim.  2 Raja 3:1-6-o janapani gitade uan Ahab aro Jezebelni chonbatgipa depantesa ong∙skaa. Uko niatode, haida uan Ahabni chawari ong∙ani giminsa uko uni depante ine seahakon ine chanchiatna man∙a. Uan, Ahaziani pal Israelo raja ong∙rikaha aro Samariao Baalko olakkianiko jegalaha.  Indiba sandie nigiparangni aganani gitade uan, Jehoshaphatni depante ong∙ja; uan Ahab aro Jezebelni chonbatgipa depante, Athalianiba jonggipa ong∙achim. Athaliani segipakoba Jehoram minga aro uasa Jehoshaphatni depante, jean Judani rajaba ong∙skaa. Ua bilsi chi∙gnina kingking Israelni raja ong∙aha.

Jehoram (Judani Raja)

Jehoram Judani raja Jehoshaphatni depante ong∙a. Jehoshaphat, an∙tangni songnokko bilakatna, Ahab baksa melie, depantegipa Jehoramna, Ahabni demechik Athaliako bia ka∙ataha. Uni pagipa namgipa ong∙oba ua Jihovani mikkango namgijako dakaha. Uan dal∙batgipa depante ong∙e, songnokko man∙riknagipa ong∙oba jonggipako so∙otaha. Haida uan, uni jikgipa Athalia, Jezebelni demechikni ku∙pattianichi ong∙na nanga ine mitam mitam sandie nigiparang agana.  Ua bilsi chetna Judako sason ka∙angaha (1 Raja 22:50; 2 Serika 22:11).

Ahazia (Judani Raja)

Judani raja Ahazia, Jehoram aro Athaliani depante ong∙a. Uan, pagipani pal Judao raja ong∙rikaha. Ua, uni ma∙gipa Athaliani ku∙pattianiko ra∙e, namgijako dakaha. Ua Ahabni depante Jehoram baksa meliaha aro uamangni ku∙pattiako ra∙aha (2 Serika 5-8). Uni a∙sel Isol uko ka∙o nangaha. Ja∙mano ua Jehu baksa dakgrikanio siaha (2 Serika 22:8).

Jehu (Israelni Raja)

Jehu, Jehoshaphatni depante ong∙a aro uko Nimshini depante ineba agana. Sandie nigiparangni aganani gitade, uni pagipade Jehoshapatan, Nimshide bini atchutangsa ong∙achim. Una skang Ahabni ma∙chongoni raja ong∙giparang Jihovani nikanio namgijako dakaha. Unomiting Jehu, sipai kotokko dilgipa saksa ong∙engachim. Ahabni ma∙chongni namgijako dakanina, uamangko so∙otchina, Elisha katchinikgipa, uko Israelni raja ong∙china to nongaha (2 Raja 9:1-10). Uko Elisha katchinikgipani to nongako manderang knaahaon, an∙tangtang ba∙rarangko ane, uan uamangni raja ong∙aha ine singgako sike uko mandera∙aha. Unon ua Joramni kosako melapruaha (2 Raja 9:11-15).  Joram, Jehuna kene an∙pile katon, uko Judani raja so∙otaha aro ja∙mano, Judani rajakoba Jehu so∙otsrangaha. Ua, Jezebel aro Ahabni ma∙chong gimikko aro Baalko olakkigiparangko so∙ote galaha (2 Raja 10:12-17).

Athalia (Judani Rani)

Athalia, Ahab aro Jezebelni demechik ong∙a. Uni depante Ahazia, Jehu  baksa dakgrike siaha. Depantegipa siahaon, Athalia uni pal rani ong∙rike, bilsi dokna sason ka∙aha.  Uni janggi tanganio, Ahaziani ma∙gipa aro Judani raja Jehoramni jikgipa aro ja∙mano rani ong∙e kamko ka∙anio, Jihovani nikanio namgijako dakaha aro manderangko Isoloniko chel∙ate Baalko olakkiatskaaha (2 Raja 8:25-10:26 ).

Joash (Judani Raja)

Joash,  Ahazia aro Zibiani depante ong∙a. Judani raja Ahazia siahaon, uni ma∙gipa Athalia, rajani dedrang, mongsongbate raja ong∙riknagiparangko so∙ote galaha. Unomiting Ahaziani depante Joashde chonengani gimin mamingkoba dakna changkujachim. Uaba me∙asa ong∙ani gimin, ukoba Athalia so∙otnaba dongachim. Uni kamrangko, Jehoramni nogipa aro Joashni manitang Jehosheba  u∙ie, uko sriksrik torom noko bilsi dokna donnuaha. Jehoshebani segipa Jehoiada saksa namgipa kamal dal∙gipa ong∙e, uko nama bewalo dal∙ataha. Joash Judani raja ong∙ahaon Jehoadani ku∙pattianio a∙songko name sason ka∙aha. Ua, Ahabni, Jehoramni, Ahaziani aro Athaliani andalatgimin a∙songko jasengatpilaha. Ua Judani manderangko Jihovako olakkiatna man∙pilaha. Ja∙mano ua dal∙ahaon, aro mamatang Jehoiada budepaahaon an∙tangni skanio pangchakbataha aro uni a∙sel uni mamatang Jehoiada so∙ota man∙e siaha. Mamatang Jehoiada siahaon,  ua manderangni dabiako knachake, Ashera aro gipin isolrangko olakkina cholko otaiaha (2 Raja 11 1-21; 2 Raja 12:1-10).

Amazia (Judani Raja)

Judani raja Amazia, Joash-ni depante ong∙a. Pagipa siahaon ua Judani raja ong∙rikaha. Raja ong∙ahaon ua pagipako so∙otgiparangko so∙otskaaha (2 Raja 12:21-14:1-4). Ua Jihovani nikanio namakon dakaha, indiba gisik nangmanchae ba Daud gita ka∙tong srongade ong∙jachim ine Sastroo agana. Uaba Israelni raja baksa nangrime sipairangko chimongaha aro Edomni manderangko so∙otaha. Ja∙mano ua Edomni isolrangna dangdike on∙aha (2 Serika 25:5-13). Ua Isoloni chel∙angani a∙sel ja∙mano so∙otako man∙e siaha (2 Serika 25:25-28).

Jehoahaz (Israelni Raja)

Israelni raja Jehoahaz, Jehuni depante ong∙a. Ua mitde dakanirangko olakkiaha. An∙tangko mingsingatna ua, Bethel aro Dan a∙brio matchu bi∙sako bimang dake olakkina on∙aha. Uni namgijani gimin Isol, Syriani raja Hazael aro uni depante Ben-hadadni jako on∙aha. Jehoahaz Isolo mol∙moloa, Isol uko knachakaha. Ua bilsi 17 na Israelni raja ong∙e sason ka∙angaha (2 Raja 13:1-9).

Jehoash (Israelni Raja)

Jehoahaz siahaon, Samariao Israelni kosako, uni depante Jehoash raja ong∙rikaha. Ua raja ong∙ahaon Isolni kosako namgijako dakaha; ua Nebatni depante Jeroboamni re∙ruraa gita re∙ruraaha.  Uni chasongo changgittamna Syria baksa dakgrike, changgittamnan Syriako amaha. Ua Judani raja Amaziakoba dakgrike amaha .Ua bilsi chi∙dokna raja ong∙e sason ka∙aha (2 Raja 13:10-25; 2  Raja 14:8-16).

Jeroboam (Israelni Raja)

Israelni raja Jeroboam, Jehoashni depante ong∙a. Ua bilsi sotbrina Israelni raja ong∙e sason ka∙angaha. Uaba Nebatni depante Jeroboamni janggi tanga gita, namgijako dake re∙ruraaha. Ua saksa ka∙donggipa aro dakgrikna changgipa ong∙e, Israelo sipai dolrangko bilakataha. Uni somoio a∙song tom∙toman baksa silroroaha, indiba uamangoni bang∙batan gamna rikgipa aro an∙tangtangna chanchigipa aro kangalrangna ka∙sagijagipa ong∙achim. Unbaksanaba uamango cholon ong∙siani, kangalrangko onchepani aro chu ringrakgiparang bang∙achim. Iani giminan Amos katchinikgipa uko jegale aganaha (Amos 5:10-12; 7:13;8:6).

Uzzia (Judani Raja)

Judani raja Uzzia, Amazia aro Jekoliani depante ong∙a. Ua bilsi sotbongagnina Judani raja ong∙e sason ka∙angaha. Uni pagipa Amazia aro atchutang Joash gitan ua a∙bachengo namen dakaha, bang∙akon chu∙sokataha indiba bon∙kamachibarade namgijako dakaha. Ua an∙tangan an∙tangko bilakatgipa, rake kamko ka∙gipa aro songnokko bilakatna sikgipa ong∙a. Uni somoio a∙song silroroaha, gama-ge∙anirang namaha. Uni a∙sel uko a∙gilsakni dingtang dingtang biaprangchinan mingsingangaha.

Jotham (Judani Raja)

Judani raja Jotham, Uzzia raja aro Jerushani depante ong∙a aro uan pagipani pal raja ong∙rike bilsi chi∙dokna Judani raja ong∙aha. Bilsi chi∙dokna sason ka∙oba ua bilsi chikkingmangnade pagipa baksan sason ka∙aha. Pagipa tangengoba, konchi cha∙ani gimin ua pagipani pal sason ka∙aha. Uaba nambatgipa Judani rajarangoni saksa ong∙a. Uni somoio Amonrang baksa dakgrikaha, indiba ua Amonrangko bamatna man∙aha. Uni chasongoba a∙song tom∙toma, silroroa, man∙e cha∙a aro bilakaha. Ua namgipa mande ong∙oba, uni manderang an∙tangtangna chanchigipa aro gamna rikgiparang ong∙skaaha ( 2 Raja 15:5-38).

Ahaz (Judani Raja)

Judani raja Ahaz, Jotham rajani depante ong∙a. Uaba pagipa siani ja∙mano bilsi chi∙dokna Judani raja ong∙rikaha. Sandie nigiparangni nikani gitade, Ahaz saksa Judani sason ka∙giparangoni namjabatgipa ong∙a. Ua uni pagipani re∙anioni namen bikpilaha. Ua Israelni raja Ahabni re∙aniko ja∙rikaha. Ua Judako nagandeataha ba cholon ong∙siaona dilaha (2 Serika 28: 19-22).  Una skang darang Judani rajaba Baalko olakkianiko ra∙gatkujachim. Haida ua uni depanterangonikon Molekna boli on∙aha aro ian Jihovani nikanio mitchiani ong∙achim. Uni namjani gimin manderang uko mandera∙jaha. Ua siahaon, manderang uko rajarangni gopramo gopgija, Jerusalemni  ramram manderangni gopramosa gopaha (2 Serika 28:26-27).

Zekaria (Israelni Raja)

Israelni raja Zekaria, Jeroboam II-ni depante ong∙e pagipani pal raja ong∙rikaha. Uan Jehu ma∙kringoni bon∙chotgipa raja ong∙a. Ua aro uni pagipa aro atchutangrang, Nebatni depante Jeroboamni janggi tanga gita janggi tangaha. Uni a∙sel Isol uamangko ka∙o nangaha. Uni raja ong∙aoni jadok ong∙engon Shallum uko so∙otaha. Uni ja∙mano darangba Jehu ma∙chongoni raja ong∙gipa dongjaha (2 Raja 14:29-15:11-12).

Shallum (Israelni Raja)

Israelni raja Shallum, Jabeshni depante saksa ka∙donggipa ong∙a. Ua Zekariako so∙ote uni pal Samariao Israelni raja ong∙rikaha. Indiba dukni kattaara, uni jasasan sason ka∙engkuon uko Gadini depante Menahem so∙ote uni pal raja ong∙skaaha.  Ua jasanasan sason ka∙aiaha. (2 Raja 15: 10-15).

Menahem (Israelni Raja)

Menahem, Gadini depante ong∙a aro bilsi chikkingna Samariao raja ong∙aha. Ua Shallumko so∙ote uni pal raja ong∙rike, uni manderangkoba so∙ottokaha. Judao aro Israelo darangba ugita ka∙ting dakgipa raja dongkujachim. Ua, an∙o donggipa me∙chikrangkoba ok rapraktokaha. Ua Nebatni depante Jeroboamni re∙anio re∙rurae, Isolni nikanio papko ka∙aha. Ua songnoktangko bilakatna, Assyriani rajanaba gus du∙aha (2 Raja 15:14-22).

Pekahia (Israelni Raja)

Menahemni siani ja∙mano, uni depante Pakahia uni pal Samariao Israelni raja ong∙rike, bilsi gnina sason ka∙angaha. Uaba Nebatni depante Jeroboamni re∙anio re∙rurae Jihovani nikanio pap ka∙aha. Uni bilsi gnina sason ka∙anio, maming nama kamko aro jatna a∙songna chu∙sokataniko serika dongja. Uni gimin ua saksa a∙songna-jatna gisiko nanggijagipa, jekon Alsia Raja ine aganna man∙genchim (2 Raja 15:22-26). Uni simsakgija dongmitingo Peka uni songnokona napbae, uko so∙ote uni pal raja ong∙rikaha.

Peka (Israelni Raja)

Remaliani depante Peka, Pekahiako so∙ote uni pal raja ong∙rikaha. Uaba saksa ka∙ting dakgipa aro Jihovani nikanio namgijako dakgipa ong∙achim.  Ua Assyria baksa nangrime, songnoktangko bilakatna jotton ka∙aha, indiba ja∙mano Assyriani Tiglathpilser re∙bae, uni manderangko rim∙gittangangaha. Uni ja∙mano Elani depante Hoshea uni kosako melaprue uko so∙otenba uni pal raja ong∙rikaha. Ua,bilsi kolgrikna Samariao Israelni raja ong∙e sason ka∙angaha. 

Hoshea (Israelni Raja)

Elani depante Hoshea, Pekako so∙ote uni pal Samariao Israelni raja ong∙rikaha. Uaba Jihovani nikanio papko ka∙aha. Assyriani raja uni kosako chadrapon ua uni nokkol ong∙e, Assyriana bilsio kajinako gamna nangaha. Ja∙mano ua Egyptni raja So baksa ku∙monge Assyriani rajana kajinako on∙jaha. Uko Assyriani raja u∙iahaon, Samariaona dobae Hosheako bilsi gittamna chipchangduule donaha. Uni bilsi skuna sason ka∙engon, Assyriarang Israelrangko rim∙gittangangaha. Uan, Israelni (Samariani) bon∙kamgipa raja ong∙aha (2 Raja 15:30. 2 Raja 17:1-6).

Hezekia (Judani Raja)

Hezekia, Ahaz aro Abijani depante ong∙a aro pagipani pal Judani raja ong∙rikaha. Ua bilsi 29-na Judani raja ong∙e sason ka∙aha. Bak dakgimin Israelo, Hezekiaan dal∙batgipa raja ong∙gen ine  mitam mitam sandie nigiparang agana. Uko Duk Chakgipa Nokkol ba Suffering Servant, jean Jisu Kristoko mesoksogipa raja ong∙a ineba agana. Uni kosako bang∙a dake nianirang, duknirang, sinjetanirang sokbaon ua Isolosan ka∙dongaha. Ua raja ong∙chengon, pagipani chipe dongipa do∙gako oe, Isolko olakkina chol on∙aha. Kamalrang, aro manderang an∙tangtangko, torom nokko rongtalataha. Manderangni gisik tangchapilaha ba revive ong∙aha. Manderang bak chikkingni baksako ra∙bataiaha (2 Serika 29:1-36; 2 Serika 30:1-12; 2 Serika 31:1-21).

Manasse (Judani Raja)

Hezekia aro Hebhzibani depante Manasse, pagipani pal Judani raja ong∙rike bilsi sotbonga bongana sason ka∙angaha. Uan, uni pagipani re∙anioni namen bikpilaha. Ua, bimang dake olakkie, ong∙siani kamko ka∙aha. Ua bang∙a Isolko olakkigiparang aro mitam mitam katchinigiparangkoba so∙otaha aro uni a∙sel an∙chian Jerusalem gimikan jokangaha. Ku∙ritingchi aganritingani gitade, uan Isaia katchinikgipakoba, bol ning∙ao nape chakako so∙otaha (Ianide name sakki dongja, ku∙ritingchi agangipasa). Uni namgijani aro ka∙namgijani a∙selara, uko ku∙pattigipani a∙sel ong∙na nanga ine bang∙a sandie nigiparangan agana. Beben, ua ja∙mano gisik pil∙aha, indiba ja∙manchakdugaaha. Iani a∙sel uko aro uni manderangko rim∙gittangangaha.

Amon (Judani Raja)

Manasseni depante Amon, pagipani palo raja ong∙rikaha. Pagipa Manasse, uni namgija dakaoni, uni bon∙kamgipa salrangosa gisik pil∙ani gimin, depantegipa Amonna nama skianiko on∙na man∙jaha. Ua, pagipani namgija dakgipa bilsirangkosa nikbataha. Uni a∙sel uaba name janggi tangjaha. Pagipa sinasiahaon gisik pil∙e mitde dakanirangko galahachim, ukon ua ra∙gattaipile namgijako dakaha. Ua namgijako dake bilsi gnina sason ka∙angaha (2 Raja 21:18-26).

Josia (Judani Raja)

Judani  raja Josia, Amon aro Jedidani depante ong∙a. Ua saksa, Juda aro Israelni rajarangoni nambatgipa raja ong∙aha. Ua pagipani pal raja ong∙rike bilsi kolatchisana sason ka∙aha. Ua bilsi chet ong∙on raja ong∙aha. Uni pagipa aro atchutangrangoni bang∙an Isolni nikanio namgijako dakaha aro Isol Jihovako watgalaha. Badiaba rajarang torom nokni do∙gako chipaha aro Niamni Ki∙tap ba Torahkon galaha.  Uandake namjabegipa rajarangni ja∙mano, dambegipa, bilsi chetsan ong∙aigipana raja ong∙rikna altuani ong∙jachim. Indiba uan manderangni chanchianio bikpilaha. Isolni skanio janggi tangaha, Isolko am∙aha, torom nokni do∙gako otaiaha. Bilsi chi∙chet ong∙on ua Niamni Ki∙tap ba Torahko sandie nikaha. Uni namgipa raja ong∙aniara adita namgipa manderangni a∙sel ong∙achim. Skanggipao uni ma∙gipa, Jedida saksa namgipa me∙chik ba ma∙gipa ong∙a. Gnigipao, Shaphan minggipa saksa  namgipa mande ong∙achim. Ua setimgipa ba Sastroko pe∙e setimgipa ba scribe ong∙e, raja bi∙sana name ku∙pattiaha. Gittamgipao Jeremiani pagipa Helkiaba saksa namgipa skigipa ong∙a aro uaba una nambee ku∙pattiaha (Jeremia 1:1). Brigipao Zephaniaba saksa namgipa katchinikgipa ong∙e, una ku∙pattiaha. Bongagipao Hulda katchinikgipaba una ku∙pattiaha (2 Raja 21-22).

Jehoahaz (Judani Raja)

Jehoahaz, Josia aro Hamutalni gnigipa depante ong∙a. Ua gnigipa depante ong∙oba manderang uko namnikbatani gimin, uan pagipani pal raja ong∙rikaha. Ja∙mano Egyptni raja uko rim∙gittangaha aro uni pal uni adatang Jehoiakimko raja songskaaha. Uaba saksa ong∙gijagipa isolko olakkie janggi tangangaha. Ua jadoksan raja ong∙na man∙aha (2 Raja 23:10-34).

Jehoiakim (Judani Raja)

Judani raja Jehoiakim Josia aro Jedidani depante ong∙a. Uni bimingmanchade Eliakimsa ong∙achim. Uni jonggipa, Jehoahaz rajako Egyptni Pharao-Neko rim∙gittange ra∙ange, uni pal Eliakimko raja songaha aro uko Jehoiakim ine bimingba mingskaaha. Ua Egyptni rajana kajinako on∙na, a∙songni manderangoniko bang∙bea sonarangko kajina ra∙aha aro manderangko ka∙saninggija jakkalaha.  Uan Urija minggipa katchinikgipako so∙otaha aro Jeremiani ki∙tapkoba so∙e galaha.  Uni somoio Babylonni raja Judaona dobaaha aro ua uni nokkol ong∙aha. Uni ja∙mano dingtang dingtang a∙songrang uni kosako chakataha. Bon∙chotaode Nebukadnezzar raja uni songnokko ra∙seke uko so∙otaha. Ua  bilsi chi∙sana  Judani raja ong∙angaha (2 Raja 23:34- 24:7; Jeremia 26:20-26).

Jehoiakin (Judani Raja)

Jehoiakin, Jehoiakim aro Nehushtani depante ong∙a. Ua bilsi chi∙chet ong∙on pagipani pal raja ong∙rikaha. Uaba pagipa gitan namgija janggi tangaha aro manderangko ka∙saninggija jakkalaha. Uni ja gittam salchikking sason ka∙mitingon, Babylonni raja Nebukadnezzar Jerusalemona re∙bae, uko aro uni manderangko Babylonona rim∙gittange ra∙angaha (2 Raja 24:6-16).

Zedekia (Judani Raja)

Zedekia, Josia aro Hamutalni depante, Jehoahaz, Jehoiakimni jonggipa ong∙a. Jehoiakinko rim∙gittangangon, Nebukadnezzar raja uko Judani raja ong∙na songangskaaha. Uaba Isol Jihovana bamjaha. Una agreba ua, Babylonni raja Nebukadnezzarnaba bamjaha. Uni gimin Nebukadnezzar raja uko ka∙o nange Jerusalemko jabrina chipchangduule donon, songjinma karap ong∙aha. Guareko pe∙prue, uni sipairangko Kaldearang so∙otaha. Rajako , uni dedrangko aro uni manderangko Babylonona rim∙gittangangaha. Uni depanterangko uni mikkangon so∙otaha aro uko mikron otaha. Ua somoion Jerusalemni torom nok aro dal∙dalgipa nokrangko so∙aha. Uan Judao bon∙kamgipa raja ong∙aha (2 Raja 25:4-21).

 Chu∙gimikko Mikrak Chadambe ki∙taponiko man∙gen